Zimowe święta świata: jak różne narody celebrują

Skąd się wzięła moda na zimowe święta w różnych kulturach?

Zanim ktokolwiek usłyszał o Bożym Narodzeniu, ludzie w Europie Północnej już świętowali. Serio, długo przed chrześcijaństwem. Skandynawskie Jul wywodzi się z pogańskiego święta Yule, obchodzonego od około czterech tysięcy lat w okresie przesilenia zimowego, czyli wtedy, gdy noce są najdłuższe, a każdy promyk słońca traktuje się jak prezent od losu.

I to jest chyba klucz do zrozumienia wszystkich tych zimowych obrzędów na świecie: człowiek od zawsze bał się ciemności i zimna, więc wymyślał sposoby, żeby jakoś przez to przejść. Ognisko, świece, wspólne jedzenie, hałaśliwe zabawy, wszystko po to, żeby oszukać zimę i przypomnieć sobie, że wiosna kiedyś wróci.

My w Polsce mamy swoją Wigilię, opłatek, dwanaście potraw i choinkę, ale gdy zaczniesz przyglądać się temu, co dzieje się w tym samym czasie w Szwecji, Meksyku, Japonii czy Etiopii, robi się naprawdę ciekawie. Niektóre zwyczaje są zaskakująco podobne do naszych, inne kompletnie z innej bajki. Ja jako facet, który co roku próbuje coś nowego wprowadzić do domowych świąt, muszę przyznać: te zagraniczne tradycje to skarbnica pomysłów. Nie trzeba lecieć na drugi koniec świata, żeby poczuć ten klimat, wystarczy pożyczyć jeden zwyczaj i wpleść go w swoją Wigilię.

W tym tekście przejdziemy przez cztery zupełnie inne podejścia do zimowych świąt: skandynawskie światło pośród ciemności, meksykańską wielodniową celebrację, japoński paradoks świętowania chrześcijańskiego zwyczaju w kraju, gdzie chrześcijan jest niewielu, oraz etiopską Gennę, obchodzoną zupełnie w innym terminie niż u nas. Na koniec podpowiem, co z tego wszystkiego realnie da się przenieść do polskiego domu, bez przesady i bez turystycznego kiczu.

Jak Szwedzi witają światło w najciemniejszym miesiącu roku?

Szwedzkie obchody świąt rozpoczynają się oficjalnie 13 grudnia, w dniu świętej Łucji, patronki niewidomych. To nie jest przypadek, że akurat ona stała się bohaterką tej ceremonii, symbolika światła w ciemności pasuje do niej jak ulał.

Najstarsza dziewczyna w rodzinie wciela się w rolę świętej Łucji: ubiera białą szatę, a na głowę zakłada koronę z prawdziwych, płonących świec. Tak, naprawdę płonących. Pierwszy raz jak o tym przeczytałem, pomyślałem sobie, że to musi być jakiś żart albo bezpieczna, elektryczna wersja na pokaz. Nic z tych rzeczy, tradycja jest twarda i konsekwentna, choć oczywiście dziś częściej stosuje się świece z zabezpieczeniem albo diodowe zamienniki, zwłaszcza w szkołach.

Cała procesja Łucji, ze śpiewem i rozdawaniem ciasteczek szafranowych zwanych lussekatter, to dopiero początek długiego maratonu świątecznego. Szwedzkie święta trwają bowiem od 13 grudnia aż do Knut, czyli 20 stycznia, kiedy to symbolicznie "wyrzuca się" choinkę, często dosłownie, z hukiem i tańcami wokół niej. U nas ten maraton kończy się dużo wcześniej, więc mając polską perspektywę, trudno sobie wyobrazić choinkę stojącą w salonie jeszcze w połowie stycznia. A jednak.

Ciekawostką kulinarną jest Risgrøt, czyli ryżowy pudding wigilijny. W środku ukrywa się jeden migdał, a ten, kto go znajdzie na swoim talerzu, ma mieć szczęście przez cały nadchodzący rok. To trochę jak nasza tradycja z pieniążkiem w cieście czy figlarnym chrupaniem opłatka, żeby sprawdzić, kto pierwszy się wyłamie. Zresztą taka zabawa przy stole zawsze budzi więcej emocji niż same prezenty, bo każdy chce być tym szczęściarzem z migdałem.

Jeśli szukasz pomysłu na urozmaicenie własnej Wigilii bez wydawania fortuny, taki ryżowy pudding z ukrytym migdałem to strzał w dziesiątkę. Tania owsianka na mleku, trochę cynamonu, odrobina teatru przy stole, i nagle macie rodzinną tradycję, która może zostać z wami na lata.

Dlaczego w Meksyku świętuje się dziewięć nocy pod rząd?

Meksykańskie Las Posadas to nie jednodniowe wydarzenie, tylko dziewięciodniowa celebracja odbywająca się od 16 do 24 grudnia. Odtwarza ona wędrówkę Marii i Józefa szukających schronienia przed narodzinami Jezusa, a każda z dziewięciu nocy symbolizuje inną wartość duchową: pokorę, siłę, miłosierdzie, zaufanie, hojność i tak dalej.

Co to oznacza w praktyce? Grupa sąsiadów lub rodzina chodzi od domu do domu, śpiewając piosenki i prosząc o "nocleg", dokładnie jak w biblijnej historii. Gospodarze najpierw odmawiają (to część rytuału), a potem w końcu wpuszczają gości do środka, gdzie czeka poczęstunek, muzyka i najważniejszy punkt wieczoru: piniata.

Rozbijanie piniaty wypełnionej słodyczami i owocami, zawieszonej pod sufitem lub na drzewie, to dla dzieci absolutny szczyt zabawy. Zawiązane oczy, kij, kilka nieudanych prób i w końcu triumfalne pęknięcie, z którego sypią się cukierki na całą podłogę. Szczerze mówiąc, to jedna z tych tradycji, które chciałbym mieć u siebie w Polsce co roku, bo dzieciaki reagują na to żywiołowo, dużo bardziej niż na kolejny prezent pod choinką.

Ciekawe jest też to, że Posadas łączą w sobie element religijny z czystą, sąsiedzką integracją. To nie jest wydarzenie tylko dla rodziny, tylko dla całej ulicy, całej wspólnoty. U nas czasem brakuje tego wymiaru, bo Wigilia bywa zamknięta w czterech ścianach, a szkoda, bo wspólne kolędowanie po sąsiedzku ma w sobie coś autentycznie ciepłego.

Jeśli masz ograniczony budżet na święta, piniata to akurat świetny przykład taniej, ale efektownej zabawy. Papierowa konstrukcja, trochę cukierków, i już masz atrakcję, która zajmie dzieciom pół wieczoru. Zresztą o oszczędnym świętowaniu pisałem już szerzej w tekście Jak świętować z ograniczonym budżetem?, gdzie znajdziecie więcej takich pomysłów na tanie, ale skuteczne atrakcje świąteczne.

Czemu Japończycy na Boże Narodzenie ustawiają się w kolejce po kurczaka z KFC?

To chyba najbardziej zaskakująca historia w tym zestawieniu i za każdym razem, gdy komuś ją opowiadam, reakcja jest identyczna: "czekaj, co?".

Japoński zwyczaj jedzenia kurczaka z KFC w Boże Narodzenie zapoczątkowała ogólnokrajowa kampania reklamowa z tysiąc dziewięćset siedemdziesiątego czwartego roku, prowadzona pod hasłem "Kentucky na Boże Narodzenie". Kampania trafiła w idealny moment: w Japonii nie było wtedy silnej tradycji świątecznego dania (bo i chrześcijan tam niewielu), a marketing zaproponował gotowe rozwiązanie: skoro na Zachodzie je się indyka albo gęś, u nas niech będzie kurczak z panierką.

Efekt jest taki, że pół wieku później Japończycy zamawiają świąteczne kubełki KFC z wielotygodniowym wyprzedzeniem, czasem nawet miesiąc przed świętami. Wyobraźcie sobie kolejkę do McDonalda w Wigilię w Polsce, bo mniej więcej tak absurdalnie by to wyglądało u nas, a tam jest to całkowicie normalne, wręcz oczekiwane.

Drugi element japońskiego Bożego Narodzenia to jego zupełnie inny charakter emocjonalny. W Japonii Wigilia postrzegana jest jako święto bardziej romantyczne niż Walentynki, pary rezerwują stoliki w prestiżowych restauracjach z miesięcznym wyprzedzeniem, kupują sobie prezenty, planują randki. To nie jest czas rodzinny w naszym rozumieniu, tylko raczej odpowiednik naszego walentynkowego wieczoru, tylko w grudniowej scenerii i z choinkowymi lampkami w tle.

Dla mnie ta historia jest fascynująca z jednego powodu: pokazuje, jak łatwo tradycja może powstać z niczego, z dobrej kampanii marketingowej, jeśli tylko trafi w odpowiedni moment społeczny. Za pięćdziesiąt lat nikt już nie pamięta, że to był chwyt reklamowy, po prostu "tak się robi" i tyle. Ciekawe, które z naszych współczesnych zwyczajów za pół wieku będą wyglądały równie oczywiście, a dziś wydają się nam nowinką.

Jak wygląda Boże Narodzenie w Etiopii, gdzie przypada dopiero w styczniu?

Etiopskie Boże Narodzenie, zwane Genna albo Lidet, obchodzone jest według kalendarza juliańskiego siódmego stycznia i poprzedza je czterdziestotrzydniowy post. Czterdzieści trzy dni bez mięsa i produktów odzwierzęcych to poważne zobowiązanie, dużo dłuższe niż nasz post wigilijny trwający jeden dzień.

Bożonarodzeniową tradycją w Etiopii jest granie w gennę, grę przypominającą hokej na trawie, w którą według legendy grywali pasterze betlejemscy w noc narodzin Chrystusa. Trudno o bardziej malownicze wyjaśnienie pochodzenia gry sportowej: pasterze rzekomo z radości chwycili za kije i zaczęli grać, gdy usłyszeli wieść o narodzeniu Zbawiciela.

Całe etiopskie świąteczne uroczystości trwają dwanaście dni i obejmują tańce ludowe oraz grę Yefaras Guks, polegającą na jeździe konnej i ceremonialnym rzucaniu włócznią. To już zupełnie inny rejestr niż spokojne, kameralne europejskie kolędowanie, bardziej przypomina turniej rycerski niż wieczór przy choince.

Co mnie osobiście urzeka w tej historii, to fakt, że w Etiopii świętuje się bez pośpiechu, bez tego typowo europejskiego wyścigu "zdążyć na dwudziesty czwarty grudnia z zakupami, prezentami, sprzątaniem". Post trwa ponad miesiąc, a sama celebracja rozciąga się na kolejne dwanaście dni. To zupełnie inne podejście do czasu, dużo bardziej rozłożone, mniej stresujące, choć oczywiście wymagające większej cierpliwości.

Gdyby ktoś zapytał mnie, co z etiopskiej tradycji dałoby się przenieść do polskiego domu, powiedziałbym: rozciągnięcie świąt w czasie. Zamiast upychać wszystko w jeden wieczór dwudziestego czwartego grudnia, można rozłożyć obchody na kilka dni, jeden dzień na pieczenie, drugi na wspólne ubieranie choinki, trzeci na spotkanie z dalszą rodziną. Mniej presji, więcej frajdy.

Co możemy pożyczyć od innych kultur do naszej Wigilii?

Po przejrzeniu tych czterech tradycji, mam kilka konkretnych pomysłów, które realnie dałoby się wdrożyć w polskim domu, bez turystycznego przebierania się za coś, czym się nie jest.

Po pierwsze, ryżowy pudding z ukrytym migdałem ze szwedzkiego Risgrøt to świetne uzupełnienie dwunastu potraw wigilijnych, zwłaszcza jeśli macie w domu małe dzieci, które uwielbiają takie zabawy z elementem niespodzianki. Tania, prosta w przygotowaniu, a buduje napięcie przy stole lepiej niż niejeden prezent.

Po drugie, piniata z meksykańskich Posadas. Nie trzeba robić dziewięciu wieczorów sąsiedzkiego kolędowania (choć czemu nie, jeśli macie zgraną ulicę), ale sama piniata jako atrakcja dla dzieci sprawdzi się na każdej Wigilii czy spotkaniu opłatkowym w pracy. Kosztuje niewiele, a zabawy starcza na cały wieczór.

Po trzecie, japońska lekcja marketingu, czyli świadomość, że tradycje się zmieniają i to jest normalne. Jeśli twoja rodzina chce w tym roku spróbować czegoś nietypowego na wigilijnym stole, zamiast karpia zrobić na przykład danie z innej kuchni, nie ma w tym nic złego. Tradycja to nie relikwia pod szkłem, tylko żywy organizm.

Po czwarte, etiopskie rozłożenie świętowania w czasie. Zamiast maratonu przygotowań skondensowanego w jeden dzień, spróbujcie rozłożyć obowiązki na tydzień przed świętami. Mniej chaosu, więcej przyjemności z samego procesu.

A jeśli akurat szykujecie się do robienia kartek świątecznych czy szukacie inspiracji na życzenia dla bliskich, zerknijcie też na inne teksty na naszym blogu, na przykład Życzenia wielkanocne 2026: Top 50 propozycji, gdzie znajdziecie gotowe formuły do adaptacji na różne okazje w ciągu roku.

Święta na całym świecie mają jedną wspólną cechę: to zawsze próba oswojenia najciemniejszej, najzimniejszej pory roku ciepłem, jedzeniem i bliskością drugiego człowieka. Forma bywa różna, świece na głowie, kubełek kurczaka, gra w hokeja na trawie, ale sens zostaje ten sam.

Najczęściej zadawane pytania

Czy warto wprowadzać zagraniczne tradycje do polskiej Wigilii?

Zdecydowanie tak, o ile robi się to z rozsądkiem i szacunkiem dla źródła. Pojedyncze elementy, jak deser z ukrytym migdałem czy piniata dla dzieci, świetnie uzupełniają polskie zwyczaje, nie zaburzając ich charakteru.

Dlaczego Japończycy jedzą kurczaka na Boże Narodzenie zamiast tradycyjnych potraw świątecznych?

To efekt skutecznej kampanii reklamowej z lat siedemdziesiątych, która zapełniła lukę: w kraju bez silnej tradycji chrześcijańskiej brakowało oczywistego dania świątecznego. Marketing zaproponował konkretne rozwiązanie i z czasem stało się ono trwałym zwyczajem narodowym.

Kiedy dokładnie obchodzi się Boże Narodzenie w Etiopii?

Etiopskie Boże Narodzenie, zwane Genna, przypada siódmego stycznia, zgodnie z kalendarzem juliańskim używanym przez etiopski Kościół. Poprzedza je długi, ponad czterdziestodniowy post.

Ile dni trwają meksykańskie Posadas i co się wtedy dzieje?

Las Posadas trwają dziewięć dni, od szesnastego do dwudziestego czwartego grudnia. Każdego wieczoru grupa ludzi odtwarza wędrówkę Marii i Józefa szukających noclegu, a całość kończy się poczęstunkiem i rozbijaniem piniaty.

Skąd wzięła się tradycja świętej Łucji w Szwecji?

Święto świętej Łucji, patronki niewidomych, symbolizuje wprowadzenie światła w najciemniejszy okres roku. Najstarsza córka w rodzinie zakłada białą szatę i koronę ze świecami, rozpoczynając tym samym oficjalnie szwedzki sezon świąteczny trzynastego grudnia.