Jak Niemcy śpiewają na Mikołajki: Muzyka i Zwyczaje

Skąd się wzięły niemieckie Mikołajki i dlaczego to nie jest ten sam dzień co u nas pod choinką?

Zacznijmy od rzeczy, która zawsze mnie w tym temacie bawiła. Polak słyszy "Mikołajki w Niemczech" i myśli: no dobra, to to samo co u nas, tylko po niemiecku. Otóż nie do końca. W Niemczech 6 grudnia to osobne, samodzielne święto, kompletnie odklejone od Bożego Narodzenia. Święty Mikołaj z Miry ma swój dzień, swoje piosenki i swój rytuał, a dopiero trzy tygodnie później przychodzi Christkind albo Weihnachtsmann z prezentami pod choinkę. Dwa różne wydarzenia, dwie różne postacie, dwa komplety piosenek.

Wieczorem 5 grudnia niemieckie dzieci czyszczą buty i wystawiają je za drzwi albo na parapet. Nie chodzi o przypadkowe kalosze sprzed tygodnia, tylko specjalnie na tę okazję wyszorowane obuwie, czasem galowe buciki, w których dziecko idzie potem do kościoła. Piosenka z lat 80. utrwaliła ten zwyczaj w niemieckiej pamięci zbiorowej tak mocno, że dziś każde dziecko wie, że 6 grudnia przyjdzie Nikolaus i coś w tych butach zostawi. Bardzo często zamiast buta funkcjonuje osobna skarpeta mikołajkowa, Nikolausstiefel, zawieszana nad kominkiem albo wsuwana pod poduszkę, dokładnie jak nasza polska skarpeta na prezenty, tylko że u nas to bardziej import z Ameryki, a w Niemczech to zwyczaj zakorzeniony od pokoleń.

Ciekawostka, która mnie osobiście rozbawiła, gdy pierwszy raz o niej usłyszałem: według badania YouGov z 2017 roku niemal wszyscy niemieccy respondenci, bo aż około 99 procent, deklarowali, że wystawią buty przed drzwi w Mikołajki. Serio, dziewięćdziesiąt dziewięć procent. To nie jest nisza dla nostalgicznych babć, to praktycznie religia narodowa na jeden wieczór. Gdybyśmy zrobili taki sondaż w Polsce o wystawianiu butów akurat 5 grudnia, pewnie wynik byłby dużo skromniejszy, bo u nas ten zwyczaj bardziej się rozmył, przemieszał z Mikołajem przynoszącym prezenty do szkoły czy przedszkola.

I tu dochodzimy do sedna tego artykułu: cały ten wieczór, całe to czyszczenie butów, ma swoją własną ścieżkę dźwiękową. Dzieci nie tylko wystawiają obuwie w milczeniu, one śpiewają. Bo Mikołajki w Niemczech to w dużej mierze wydarzenie muzyczne, coś w rodzaju małego domowego koncertu przed snem.

Lasst uns froh und munter sein: hymn niemieckich Mikołajek

Jeśli miałbym wskazać jedną piosenkę, która definiuje niemiecki wieczór mikołajkowy, byłaby to "Lasst uns froh und munter sein", czyli w wolnym tłumaczeniu "Bądźmy radośni i weseli". To utwór, który regularnie mylony jest z kolędą bożonarodzeniową, a tymczasem nie ma nic wspólnego z Wigilią. To pieśń poświęcona wyłącznie świętemu Mikołajowi z Miry, którego dzień pamięci przypada właśnie 6 grudnia.

Historia tej piosenki jest sama w sobie ciekawa, bo niemieckie źródła się w niej trochę spierają. Jedno z archiwów pieśni ludowych podaje, że tekst i melodia pochodzą prawdopodobnie z XIX wieku, a autor pozostaje nieznany, co samo w sobie jest urocze, bo pokazuje jak coś tak popularnego mogło po prostu "wyrosnąć" z ludu. Inne, bardziej szczegółowe źródło twierdzi, że utwór wywodzi się z pieśni martinowej Lambertuslied autorstwa Augusta Stappera, nauczyciela z Düsseldorfu, skomponowanej w 1855 roku i śpiewanej właśnie w wigilię Mikołajek. Jeszcze inne miejsce w niemieckim internecie jako możliwego autora wskazuje Josefa Annegarna, żyjącego w latach 1794 do 1843. Prawda jest taka, że nikt nie ma stuprocentowej pewności, i szczerze mówiąc, to jest urok tradycji ludowej: nikt nie zapisał metryczki, po prostu ludzie śpiewali to z pokolenia na pokolenie, aż stało się instytucją.

Refren, który każde niemieckie dziecko zna na pamięć, opowiada w prostych słowach o radości z nadejścia świętego oraz o butach czekających przy drzwiach. Melodia jest prosta, śpiewna, łatwa do nauczenia się nawet dla trzylatka, co pewnie tłumaczy jej długowieczność. Piosenka na tyle mocno zakorzeniła się w niemieckiej kulturze popularnej, że doczekała się nawet współczesnej reinterpretacji: Nena, artystka znana każdemu, kto pamięta hit "99 Luftballons", nagrała własną wersję tej mikołajkowej pieśni. To pokazuje, jak żywa jest ta tradycja, skoro trafia nawet do repertuaru gwiazd popu, a nie tylko do śpiewników szkolnych.

Co ważne, ta piosenka nie jest śpiewana od niechcenia. Według niemieckich źródeł zajmujących się kulturą śpiewu rodzinnego, "Lasst uns froh und munter sein" często towarzyszy właśnie temu wieczornemu rytuałowi czyszczenia butów przez dzieci. Dzieciak siedzi na dywanie, szczotkuje but, a rodzice albo starsze rodzeństwo intonują tę melodię, czasem cała rodzina dołącza. To nie jest koncert, to bardziej domowy rytuał, coś na kształt polskiego kolędowania przy wigilijnym stole, tylko przesuniętego o trzy tygodnie wcześniej i skupionego wokół jednej konkretnej postaci.

Knecht Ruprecht, Krampus, Kloas: regionalne oblicza Mikołaja i ich pieśni

Tu robi się naprawdę ciekawie, bo Niemcy to kraj, w którym regionalizm potrafi zmienić nawet tak z pozoru uniwersalną postać jak święty Mikołaj. Nazwa, wygląd, a nawet charakter tej postaci różni się w zależności od tego, czy jesteśmy na północy, w Bawarii czy w Nadrenii Północnej-Westfalii.

Na północy kraju popularny jest Knecht Ruprecht, surowy towarzysz Mikołaja, który w wielu wersjach lokalnych podań nosi rózgę dla niegrzecznych dzieci. W Bawarii i częściach Austrii królem wieczoru jest Krampus, rogata, demoniczna postać, która straszy bardziej niż obdarowuje. W Nadrenii Północnej-Westfalii z kolei Mikołaja nazywa się po prostu "Kloas", skrócona, gwarowa forma imienia znana lokalnie od pokoleń.

Każda z tych postaci ma swój własny mikroklimat muzyczny i obrzędowy. Bawarskie i austriackie Krampuslauf, czyli parady Krampusów odbywające się w noc z 5 na 6 grudnia zwaną Krampusnacht, to widowiska organizowane przez lokalne kluby, w których potrafi wystąpić ponad dwadzieścia takich klubów naraz, a całe wydarzenie z przemarszem, hałasem łańcuchów i dzwonków może trwać nawet do dwóch godzin. To już nie jest kameralne śpiewanie przy łóżeczku, to raczej głośny, teatralny spektakl uliczny, bliższy naszemu wodzeniu niedźwiedzia czy pochodom herodowym niż cichej kolędzie przy choince.

Z kolei w niektórych regionach zachowała się zupełnie inna, bardziej dziecięca forma obchodów: maluchy same przebierają się za Mikołaja, chodzą od domu do domu, śpiewają i w zamian zbierają słodycze. To coś, co polskiemu czytelnikowi natychmiast przywoła na myśl kolędników chodzących po Trzech Królach albo andrzejkowe zwyczaje wróżb, tylko przesunięte w kalendarzu o kilka tygodni i z innym repertuarem piosenek.

Jest jeszcze jeden wariant, który osobiście uważam za najładniejszy z całej tej mozaiki: wizyta Mikołaja z pomocnikiem bezpośrednio w domu. Grzeczne dzieci dostają prezent, ale nie za darmo, tylko w zamian recytują wierszyk albo śpiewają piosenkę, którą wcześniej nauczyły się specjalnie na tę okazję. To jest moment, który w niemieckich rodzinach bywa pielęgnowany latami, zdjęcia z takich wizyt krążą w rodzinnych albumach, a dzieciaki pamiętają tremę przed występem czasem lepiej niż sam prezent.

Jak wygląda wieczór 5 grudnia w niemieckim domu?

Spróbujmy to sobie poukładać w konkretny scenariusz, bo sucha teoria nic nie daje, dopóki nie zobaczymy, jak to wygląda w praktyce.

1. Popołudniem 5 grudnia dziecko dostaje zadanie: wyczyścić swoje najlepsze buty. Nie tenisówki po boisku, tylko coś porządnego.
2. Buty stawia się przy drzwiach wejściowych, na parapecie albo, w wersji ze skarpetą, Nikolausstiefel wiesza się nad kominkiem lub chowa pod poduszkę.
3. Wieczorem, często przy okazji tego czyszczenia, rodzina śpiewa "Lasst uns froh und munter sein", czasem z akompaniamentem gitary, czasem a cappella, zależnie od talentów domowników.
4. Dziecko idzie spać z przekonaniem, że w nocy odwiedzi je Nikolaus, tak jak głosi ta znana piosenka z lat 80., która utrwaliła w niemieckiej świadomości ten konkretny scenariusz na 5 grudnia.
5. Rano, 6 grudnia, w butach czekają drobne prezenty: orzechy, mandarynki, czekoladki, czasem mała zabawka. To nie jest wielka gala prezentowa jak pod choinką, raczej miły, słodki akcent na dobry początek grudnia.

W rodzinach, gdzie kultywuje się wersję z osobistą wizytą Mikołaja, scenariusz jest bardziej teatralny. Ktoś z rodziny albo zaproszony sąsiad przebiera się, puka do drzwi, a dziecko musi stanąć przed nim i wyrecytować wierszyk albo zaśpiewać piosenkę, żeby "zasłużyć" na prezent. Pamiętam opowieści znajomych z Niemiec, którzy śmiali się, że ich najmłodszy brat tak się zestresował przed swoim pierwszym takim występem, że zapomniał połowy tekstu i po prostu improwizował, a Mikołaj i tak dał mu prezent, bo, jak stwierdził, "odwaga też się liczy". I to jest chyba sedno całej tej tradycji: nie chodzi o perfekcyjne wykonanie, tylko o wspólny rytuał, który łączy pokolenia.

Warto też dodać, że dla wielu niemieckich rodzin ten wieczór jest pierwszym momentem w roku, kiedy pojawia się świąteczny nastrój na poważnie, jeszcze przed adwentowymi kalendarzami i pierwszą świeczką na wieńcu. Muzyka odgrywa tu rolę swoistego przełącznika: gdy w domu rozbrzmiewa "Lasst uns froh und munter sein", wszyscy wiedzą, że sezon świąteczny oficjalnie się zaczął.

Niemcy kontra Polska: co nas różni, a co łączy w tych zimowych zwyczajach?

Tutaj zawsze lubię robić sobie takie małe zestawienie w głowie, bo im dłużej się w to wgryzam, tym więcej podobieństw znajduję, mimo że na pierwszy rzut oka te tradycje wydają się zupełnie inne.

W Polsce Mikołajki są bardziej rozproszone: prezent może przyjść do szkoły, do przedszkola, czasem ktoś w rodzinie przebiera się za Mikołaja, ale rzadko mamy jedną, ogólnonarodową piosenkę kojarzoną wyłącznie z tym dniem. U nas to Boże Narodzenie zgarnia cały muzyczny repertuar, kolędy śpiewamy tygodniami, a 6 grudnia jest bardziej momentem prezentowym niż muzycznym. W Niemczech jest odwrotnie: Mikołajki mają swój odrębny hymn, swój rytuał, swoją tożsamość muzyczną, kompletnie niezależną od grudniowych kolęd bożonarodzeniowych.

Z drugiej strony zwyczaj wystawiania butów czy skarpet na prezenty jest zaskakująco podobny do naszej wersji ze skarpetą wieszaną na kominku, choć akurat ten polski wariant to w dużej mierze import z kultury anglosaskiej, podczas gdy niemiecki but ma korzenie rodzime i znacznie starsze. Regionalne zróżnicowanie też jest ciekawym punktem wspólnym: tak jak w Niemczech Mikołaj zmienia imię i charakter w zależności od landu, tak w Polsce zwyczaje mikołajkowe też różnią się między regionami, choć u nas różnice są subtelniejsze i mniej udokumentowane niż niemiecki podział na Knecht Ruprecht, Krampus czy Kloas.

Jeśli planujecie w tym roku urozmaicić domowe święta o coś nowego, spróbujcie po prostu nauczyć się razem z dziećmi jednej zwrotki "Lasst uns froh und munter sein", nawet po polsku w wolnym tłumaczeniu, i zaśpiewać ją wieczorem 5 grudnia przy czyszczeniu butów. To drobny gest, ale buduje właśnie ten rodzaj rodzinnego rytuału, o którym za dwadzieścia lat dzieci będą opowiadać własnym dzieciom. A jeśli szukacie sposobów na to, żeby cała otoczka świąteczna nie rozwaliła domowego budżetu, warto zerknąć na nasz tekst o tym, jak świętować z ograniczonym budżetem, bo drobne mikołajkowe upominki wcale nie muszą kosztować fortuny, żeby zrobić dzieciom radość.

Warto też pamiętać, że muzyczne tradycje zimowe w różnych krajach mają swój urok właśnie w tych drobnych różnicach. Podobnie jak przy okazji innych świąt w roku, gdzie lokalne zwyczaje potrafią zaskoczyć, na przykład przy tworzeniu kartek okolicznościowych czy pisaniu życzeń, o czym pisaliśmy szerzej w artykule o tworzeniu kartek wielkanocnych metodą DIY, regionalizm i lokalna tradycja to zawsze najciekawszy element każdego święta, niezależnie od pory roku.

Najczęściej zadawane pytania

Czy niemieckie Mikołajki i polskie Mikołajki to to samo święto?

Formalnie tak, oba obchodzone są 6 grudnia ku pamięci świętego Mikołaja z Miry. W praktyce różnią się jednak mocno oprawą: w Niemczech to odrębne, samodzielne święto z własną piosenką i rytuałem czyszczenia butów, podczas gdy w Polsce zwyczaje bywają bardziej rozproszone i skupione na prezentach w szkole czy przedszkolu.

Jaka jest najpopularniejsza niemiecka piosenka na Mikołajki?

Najbardziej rozpoznawalnym utworem jest "Lasst uns froh und munter sein", pieśń poświęcona świętemu Mikołajowi, której melodia i tekst pochodzą prawdopodobnie z XIX wieku. Piosenka ta jest tak popularna, że doczekała się nawet współczesnej wersji nagranej przez piosenkarkę Nenę.

Dlaczego w Niemczech wystawia się buty, a nie skarpety jak w krajach anglosaskich?

To starszy, lokalny zwyczaj niezwiązany z importem z kultury amerykańskiej. Dzieci czyszczą swoje najlepsze buty wieczorem 5 grudnia i stawiają je przy drzwiach, choć w wielu domach funkcjonuje też wariant ze specjalną skarpetą mikołajkową, Nikolausstiefel, wieszaną nad kominkiem.

Kim jest Krampus i czym różni się od świętego Mikołaja?

Krampus to rogata, demoniczna postać popularna głównie w Bawarii i Austrii, towarzysząca świętemu Mikołajowi jako jego mroczne przeciwieństwo, straszące niegrzeczne dzieci. W noc z 5 na 6 grudnia organizowane są widowiskowe parady Krampusów, zwane Krampuslauf, w których bierze udział wiele lokalnych klubów.

Czy w każdym regionie Niemiec Mikołaj nazywa się tak samo?

Nie, i to jedna z ciekawszych rzeczy w tej tradycji. Na północy popularny jest Knecht Ruprecht, w Bawarii Krampus, a w Nadrenii Północnej-Westfalii postać nazywana jest lokalnie "Kloas", co pokazuje jak silny jest tam regionalizm kulturowy.